مقدمه
در آزمایشگاههای تشخیص طبی، بهویژه در بخش بیوشیمی، دقت اندازهگیری نقش بسیار مهمی در تشخیص صحیح بیماریها دارد. یکی از اجزای کلیدی در فرآیند اندازهگیریهای نوری دستگاههای بیوشیمی، کووت (Cuvette) است. کووت محفظهای شفاف است که نمونه و معرف در آن قرار میگیرند تا واکنش شیمیایی انجام شده و میزان جذب یا عبور نور اندازهگیری شود. در این مقاله به بررسی مفهوم کووت، کاربرد آن در اتوآنالایزرها، انواع و جنسهای مختلف آن پرداخته میشود.
تعریف کووت
کووت (Cuvette) ظرفی کوچک و شفاف است که برای نگهداری نمونه مایع در مسیر عبور نور در دستگاههای اسپکتروفتومتری و اتوآنالایزرهای بیوشیمی استفاده میشود. نور از یک سمت کووت وارد شده و پس از عبور از نمونه، میزان جذب آن توسط دتکتور اندازهگیری میشود. این مقدار جذب مبنای محاسبه غلظت مواد مختلف مانند گلوکز، اوره، کراتینین و آنزیمها است.
نقش کووت در اتوآنالایزر بیوشیمی
در اتوآنالایزرهای بیوشیمی نمونه و معرف در کووت مخلوط میشوند واکنش شیمیایی در داخل کووت انجام میشود نور با طول موج مشخص از محلول عبور میکند دستگاه بر اساس میزان جذب نور، غلظت ماده مورد نظر را محاسبه میکند بنابراین کیفیت و شفافیت کووت تأثیر مستقیمی بر دقت نتایج آزمایش دارد.
- انواع کووت از نظر کاربرد
- کووت یکبار مصرف: معمولاً از جنس پلاستیک ساخته میشود ارزان و بهداشتی است، نیاز به شستوشو ندارد در اتوآنالایزرهای اتوماتیک پرکاربرد است.
- کووت چندبار مصرف : اغلب از جنس شیشه یا کوارتز ساخته میشود پس از هر بار استفاده باید بهدقت شسته و خشک شود دقت بالاتری دارد اما نگهداری آن دشوارتر است.
- انواع کووت از نظر جنس
- کووت پلاستیکی
ویژگیها:
سبک و ارزان ، مناسب نور مرئی (Visible)،یکبار مصرف ،مقاوم در برابر شکستگی
کاربرد:
رایجترین نوع در اتوآنالایزرهای بیوشیمی روتین
- کووت شیشهای
ویژگیها:
شفافیت مناسب ، قابل شستوشو ، قیمت متوسط، حساس به خش و مواد شیمیایی قوی
کاربرد:
در آزمایشهای نیمهدقیق یا دستگاههای دستی
- کووت کوارتزی (Quartz)
ویژگیها: شفافیت بسیار بالا ، قابلیت عبور نور فرابنفش (UV) ،مقاومت حرارتی و شیمیایی بالا ،گرانقیمت
کاربرد:
در آزمایشهایی که نیاز به طول موج زیر ۳۴۰ نانومتر دارند مانند تستهای آنزیمی خاص
- انواع کووت از نظر شکل و طراحی
- کووت مربعی رایجترین نوع
- کووت گرد
- کووت جریاندار (Flow Cell)
در دستگاههای تماماتوماتیک که نمونه بهصورت پیوسته عبور میکند.
- اهمیت تمیزی و نگهداری کووت
وجود لکه، خش یا حباب باعث خطای نوری میشود.
کووت باید کاملاً شفاف باشد.
استفاده از شویندههای مناسب ضروری است.
عدم تطابق کووت با طول موج دستگاه باعث خطای آزمایش میشود.
- تأثیر کیتهای بیوشیمیایی بر کدورت کووتها
در دستگاههای اتوآنالایزر بیوشیمی، دقت اندازهگیری به عوامل متعددی وابسته است که یکی از مهمترین آنها شفافیت کووت میباشد. کیتهای بیوشیمیایی بهعنوان منبع اصلی واکنشهای شیمیایی، میتوانند بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم باعث ایجاد کدورت، رسوب یا آلودگی در کووت شوند. این مسئله تأثیر قابل توجهی بر جذب نوری و در نتیجه صحت نتایج آزمایش دارد.
- مفهوم کدورت کووت
کدورت به معنای کاهش شفافیت مسیر عبور نور در کووت است که معمولاً در اثر:
باقیماندن مواد واکنشدهنده ، رسوب معرفها ، تشکیل ذرات نامحلول ، چسبیدن پروتئینها یا لیپیدها به دیواره کووت ایجاد میشود و باعث اختلال در عبور نور و افزایش جذب کاذب میگردد.
- تأثیر کیتهای بیوشیمی بر کدورت کووت
1. کیتهای آنزیمی : برخی کیتهای آنزیمی مانند AST، ALT، LDH، CK حاوی پروتئینهای فعال هستند در صورت شستوشوی ناکافی، روی دیواره کووت باقی میمانند باعث ایجاد لایه نازک کدر میشوند
نتیجه: افزایش جذب زمینه (Blank) و کاهش دقت نتایج
2. کیتهای دارای مواد رنگزا (Chromogen)
کیتهایی که واکنش رنگی تولید میکنند (مانند گلوکز، کلسترول، تریگلیسرید در صورت باقیماندن رنگ روی کووت باعث تغییر در قرائت تستهای بعدی میشوند بهخصوص در کووتهای پلاستیکی اثر بیشتری دارند
3. کیتهای حاوی لیپید یا پروتئین بالا
مانند : کیتهای اندازهگیری پروتئین تام ، آلبومین ، لیپاز ، این کیتها میتوانند لایه چرب روی دیواره کووت ایجاد کنند، بهسختی با آب شسته شوند ،باعث ایجاد کدورت پایدار شوند
4. کیتهای با pH بالا یا پایین
کیتهایی با pH بسیار اسیدی یا قلیایی موجب آسیب به سطح داخلی کووت میشوند ، در درازمدت باعث کدر شدن دائمی کووتهای پلاستیکی یا شیشهای میگردند در کووتهای کوارتزی نیز در صورت استفاده طولانیمدت اثر مخرب دارند
- عوامل تشدیدکننده کدورت ناشی از کیتها
شستوشوی ناکافی کووت ، استفاده مکرر از کووت یکبار مصرف ، کیفیت پایین آب شستوشو ، خشک شدن معرف روی دیواره کووت ، استفاده از کیتهای تاریخگذشته یا بیکیفیت
پیامدهای کدورت کووت ، افزایش جذب نوری کاذب ، خطای مثبت یا منفی در نتایج ، کاهش دقت و تکرارپذیری آزمایش ، افزایش خطای کنترل کیفی (QC) ، افزایش مصرف معرف و هزینهها ، راهکارهای کاهش تأثیر کیتها بر کدورت کووت ، استفاده از کیتهای معتبر و استاندارد ، شستوشوی منظم کووت با محلولهای مخصوص ، استفاده از آب دیونیزه یا آب مقطر با کیفیت بالا ، تعویض دورهای کووتها ، انجام بلانک مناسب قبل از تست ، سرویس منظم سیستم شستوشوی دستگاه
زمان مناسب تعویض کووتها در اتوآنالایزرهای بیوشیمی
با گذشت زمان و در اثر تماس مداوم با معرفها، نمونهها و مواد شیمیایی، کیفیت نوری کووت کاهش یافته و لازم است در زمان مناسب تعویض شوند. عدم تعویض بهموقع کووت میتواند باعث بروز خطاهای جدی در نتایج آزمایشگاهی شود.
- ایجاد کدورت یا کاهش شفافیت :اگر کووت کدر شود لکههای دائمی روی آن باقی بماند حتی پس از شستوشو شفاف نشود باید فوراً تعویض شود زیرا کدورت باعث افزایش جذب کاذب نور میشود.
- ایجاد خط و خش روی سطح کووت :خشهای سطحی باعث شکست و پراکندگی نور اختلال در قرائت دقیق جذب نوری حتی خشهای بسیار ریز هم میتوانند باعث خطای قابلتوجه شوند.
- تغییر نتایج کنترل کیفی (QC) : اگر نتایج QC بهطور مداوم خارج از محدوده باشد با تعویض معرف مشکل حل نشود خطاهای تکرارپذیری مشاهده شود یکی از دلایل مهم میتواند فرسودگی کووت باشد.
- پس از استفاده طولانیمدت : کووتها بهویژه نوع پلاستیکی عمر مصرف مشخص دارند ، پس از تعداد مشخصی تست (بسته به دستگاه) باید تعویض شوند در دستگاههای پرکار ممکن است هر چند هفته یا چند ماه نیاز به تعویض داشته باشند
- باقی ماندن رسوب یا لایه چسبنده : در صورتی که رسوب پروتئینی یا رنگی روی دیواره باقی بماند، با شستوشوی معمول پاک نشود، تعویض کووت الزامی است
- تغییر رنگ ظاهری کووت : زرد شدن، مات شدن یا تغییر رنگ پلاستیک ، نشانه تخریب شیمیایی ، کاهش عبور نور ، افزایش خطای اندازهگیری
- بعد از استفاده از کیتهای خاص : برخی کیتها مانند کیتهای آنزیمی قوی ،کیتهای رنگی غلیظ ، کیتهای با pH شدید ، باعث تخریب سریعتر کووت میشوند و پس از مدتی نیاز به تعویض دارند.
زمانبندی پیشنهادی تعویض کووتها بر حسب نوع کووت و زمان تقریبی تعویض
- پلاستیکی یکبار مصرف پس از هر بار استفاده
- پلاستیکی دستگاهی هر ۱ تا ۳ ماه بسته به مصرف
- شیشهای در صورت ایجاد خش یا کدورت
- کوارتزی طولانیمدت، در صورت آسیب یا افت شفافیت
علائم هشداردهنده نیاز به تعویض کووت :
- افزایش جذب بلانک
- نوسان نتایج تستها
- خطای مکرر QC
- ظاهر کدر یا خشدار
- عدم تطابق نتایج با نمونههای کنترلی
جمعبندی
کووت یکی از اجزای کلیدی اتوآنالایزرهای بیوشیمی است و نقش مستقیم در دقت نتایج آزمایشگاهی دارد. انتخاب نوع مناسب کووت پلاستیکی برای کارهای روتین و کوارتزی برای آزمایشهای دقیق و UV ، همچنین نگهداری و تمیزی آن، برای حفظ کیفیت اندازهگیری ضروری است.
فرسودگی کووتها بهصورت کدورت، خش یا رسوب میتواند نتایج کنترل کیفی را دچار خطا کند؛ بنابراین بررسی و تعویض منظم آنها اهمیت زیادی دارد. علاوه بر این، کیتهای بیوشیمیایی ـ بهویژه انواع آنزیمی و رنگی دارای پروتئین بالا ـ ممکن است موجب کدورت کووت شوند. انتخاب کیت مناسب و رعایت اصول شستوشو، کلید پیشگیری از خطا و حفظ عملکرد دقیق اتوآنالایزرهاست.